آذرقلم ( روزنامه نگاری از تبریز

زنگار فرسودگی بر چهره بافت های شهری

محمد امین خوش نیت

بوی خاک و گاه گل از چند متری به مشام می رسد. به سختی دو فرد در کنار هم می توانند از این کوچه تنگ و باریک عبور کنند. هنوز قطرات ریز باران  خود را به سطح شهر تحمیل نکرده اند که سقف خانه چکه می کند. گل و لای آن چنان کوچه ها و معابر این منطقه را فرا می گیرد که عبور و مرور برای ساکنان این محله و به ویژه بیماران و پیران سخت و خطر آفرین می شود. سالهای  درازی است که این کوچه ها رنگ آسفالت را ندیده اند. یعنی امکان تسطیح و آسفالت نبوده است.

گاه گاهی، گچ روکار دیواری، آجری و یا سرستون خاکی خانه ای فرو می ریزد و هراسی در دل هر عابر و ساکنی    می افکند که مبادا این تکه آجر و خاک بر روی او و زن و بچه اش فرو ریزد!؟

چندین بار عزم جزم کرده اند تا این کهنه خانه فرسوده را به اصطلاح «بساز و بفروش ها» بکوبند و از نو بسازند امّا، عدم استطاعت مالی، تنگی معابر و دشواری حمل و تخلیه ی نخاله ها و آوردن مصالح به این منطقه آنها را از بازسازی و بهسازی خانه پشیمان کرده است. او به این نتیجه رسیده است که ترک این خانه و متروک گذاشتن آن همانند آنچه که بعضی از همسایه هایش انجام داده اند بسیار باصرفه تر از آن  است که در پیچ و خم اداری سازمانهای مختلف از شهرداری و بانک ها گرفته تا میراث فرهنگی و مسکن و شهرسازی گرفتار شده و از درد دیرین خود و خانواده اش و احتمال ریزش آوار سخن به انتقاد و گلایه بگشاید.

او و خانواده اش نیز حق دارند تا همچون بسیاری دیگر در واحدی نوساز و ایمن، با امکاناتی مجهز و در دسترس زندگی کنند.  آیا او حق ندارد؟! اینها و بسیاری سوال و ابهام دیگر درد دلهای شهروندی است که محکوم به زندگی در منطقه و محله ای است که از آنها به عنوان «بافت های فرسوده شهری» یاد می شود.

***

وقوع چند زمین لرزه متوسط و کوچک در طی چند سال اخیر، و آسیب دیدگی بسیاری از بناهای شهری و روستایی زنگ خطر بزرگی را برای ایران و ایرانیان به صدا در آورد. آوای شوربختانه این زنگ خطر وقتی بیشتر شد که اخباری مبنی بر وقوع زلزله هایی سهمگین تر در سایر کشورهای توسعه یافته و یا در حال توسعه منتشر شد. با این تفاوت که آمارهای مقایسه ای وقوع زمین لرزه در این کشورها و ایران، تفاوت های اساسی داشت. این زنگ خطر، ناشی از فرسوده و ناامن بودن بسیاری از بناها و ساختمانهای ما بود. بسیاری از این ساختمانها در مراکز پرجمعیت شهری و هسته ی مرکزی آن قرار دارند و با یک حساب سرانگشتی می توان تخمین زد که در صورت وقوع یک حادثه غیرمترقبه ناشی از آتش سوزی، زلزله، سیلاب و ... چه تلفات مرگباری بر دوش جامعه شهری ما سنگینی خواهد کرد.

مقررات خشک و بی انعطاف شهرسازی، عدم برخورداری از توان مالی مناسب، نبود مدیریت مبتکرانه و راهبردی در این رابطه، ثابت کرد که بافت های فرسوده، اندک اندک چون ماری خزنده، با گذشت زمان، شهرهای ما را می بلعند، در حالی که فضاهای وسیع و بسیار با اهمیتی از نظر ارزش منطقه ای را  «بافت های فرسوده» به خود اختصاص داده اند. فضاهایی که استعداد تبدیل شدن به محیط های فرهنگی، آموزشی، اداری و خدماتی نوینی دارند و با تخریب و نوسازی آنها می توان هم  ترافیک هسته ی مرکزی شهرها را تا حدودی حل کرد و هم اینکه اجازه داد تا شهرهای ما، نفسی تازه کنند. گرد و غبار فرسودگی ناشی از گذشت دهها سال را از چهره ی خود بزدایند و به توسعه ای متوازن و همگون دست یابند.

ایران، کشوری با 65 هزار هکتار بافت فرسوده:

بر اساس اعلام کارشناسان شهرسازی و معماری کشور؛ بیش از 65 هزار هکتار معادل 650 میلیون متر مربع عرصه از مساحت شهرهای بزرگ و کوچک ایران را بافت های فرسوده که به حق باید از آنها با عنوان اماکن ناامن و غیراستاندارد یاد کرد، به اشغال خود در آورده اند.

در مجموع از بین 414 شهری که بیش از 12 هزار نفر جمعیت دارند، بافت های فرسوده 355 شهر شناسایی شده که از این تعداد، محدوده بافت فرسوده 260 شهر با جمعیت شهری نزدیک به 30 میلیون نفر در مراجع ذیصلاح به تصویب رسیده است. وقوع فرسودگی در یک بنا، موجب بی سازمانی، عدم  تعادل، عدم تناسب فضای شهری، بالا رفتن میزان جرایم و بزهکاری، بروز معضلات اجتماعی، فقر اقتصادی، فقدان زیرساخت های مناسب کالبدی، آسیب پذیری در برابر زلزله و دیگر حوادث غیرمترقبه، عدم امکان امدادرسانی مناسب در مواقع بحرانی، از مهمترین معضلات و مشکلات به وجود آمده در بافت های فرسوده است.

به گفته صادقی معاون وزیر مسکن و شهرسازی، نزدیک به 9 میلیون نفر از مردم کشور در بافت های فرسوده زندگی می کنند و بدین ترتیب، سرمایه ای معادل 200 هزار میلیارد تومان در اختیار آنهاست و این وظیفه دولت است که با مدیریتی قوی، مردم را از این سرمایه مطلع کرده و با ارائه تسهیلات برای احیای این سرمایه زمینه سازی کند.

بر اساس برآورد کارشناسان،تا پایان برنامه چهارم توسعه کشور که امسال آخرین سال آن است، تنها 7 درصد از بافت های فرسوده ی کشور احیا شده است و به گفته معاون وزیر مسکن و شهرسازی، نمی توان تا پایان برنامه پنجم (یعنی پنج سال دیگر) همه ی بافت های فرسوده ی کشور را نوسازی و بهسازی کرد چرا که با توجه به بودجه ی اختصاص یافته تنها 16 درصد از بافت های فرسوده کشور در طی برنامه پنجم احیا خواهد شد و بدین ترتیب، در پایان پنج سال آینده و بر اساس بودجه نویسی ها و برنامه ریزی های صورت گرفته و در صورت تحقق همه ی تعهدات، به نوسازی رقمی در حدود 23 درصد از کل بافت های فرسوده خواهیم رسید که هرگز رضایت مدیریت شهری و اجتماعی و شهروندان را جلب نمی کند. بر اساس اعلام وزارت مسکن و شهرسازی در طول برنامه چهارم توسعه کشور، با اختصاص 10 هزار و 481 میلیارد ریال، 3500 هکتار از بافت های فرسوده احیا شد که این رقم معادل 5/3 برابر 10 سال گذشته بوده است. بر اساس همین آمارها، دولت متعهد شده است تا در طی برنامه پنجم تا 12 برابر بودجه برنامه چهارم، در امر احیا و نوسازی بافت های فرسوده شهری سرمایه گذاری کند که سهم سال جاری 26 هزار و 186 میلیارد ریال است.

بر اساس اطلاعات اعلام شده، صدور پروانه های ساختمانی در بافت های فرسوده شهری 64 درصد و نوسازی این بافت ها 40 درصد رشد داشته است. به گفته محمد صادقی معاون وزیر مسکن و شهرسازی میزان درخواست تسهیلات برای نوسازی     بافت های فرسوده در سراسر کشور نیز افزایش یافته است به گونه ای به گونه ای که در سال گذشته صاحبان 30 هزار واحد مسکونی برای دریافت تسهیلات ویژه این امر مراجعه کرده بودند که این رقم تاکنون به 58 هزار واحد رسیده است.

تقسیم بندی بافت های فرسوده از لحاظ قدمت

بافت های فرسوده شهری را می توان از نظر ارزش تاریخی در سه گروه تقسیم بندی کرد:

برخی از آنها، هیچ گونه ارزش تاریخی و اسنادی ندارند و چاره ای جز تخریب آنها وجود ندارد. هر چند بسیاری از ساکنان این بافت های فرسوده مهمترین مخالفت خود با تخریب و نوسازی آنها را ارزش تاریخی آنها می دانند اما واقعیت این است که قریب به 85 درصد از بناهای واقع در بافت های فرسوده شهری، باید تخریب شده و دوباره احیا شوند.چرا که فاقد هرگونه هر ارزش تاریخی هستند.

بخش دیگری از بافت های فرسوده که حدود 10 درصد از آنها را شامل می شود، از ارزش نسبی تاریخی برخوردارند اما گرد فرسودگی و ناامنی بر شالوده ی آنها اثر گذاشته و از ارزش آنها کاسته است. در مورد این بناها با هماهنگی کارشناسان میراث فرهنگی و آثار تاریخی باید نسبت به مرمت، بازسازی و احیای آنها اقدام نمود.

پنج درصد باقی مانده از بافت های فرسوده را  بناهایی تشکیل می دهند که باید به همان شکل فعلی و با توجه و دقت فراوان، نگه داری شده و در معرض بازدید عموم قرار گیرد.

بنابر این، ساماندهی بافت های فرسوده شهری نیازمند مدیریتی جامع نگر و دوراندیش است که بتواند با تفکیک هر یک از این گروهها، تصمیمات، برنامه ریزی ها، و طرح های اجرایی مناسبی را برای هر گروه تهیه و تعریف نماید.

معابر تنگ و باریک؛ سنگ بزرگ پیش روی نوسازی

یکی از مشخصه های اصلی بافت های فرسوده ی ایران، عدم برخورداری این بافتها از معابر و کوچه هایی استاندارد و عریض است.کوچه های این بافت ها از سالهای دور چنان طراحی شده که به زحمت دو نفر از آنها عبور می کنند.

بسیاری از معابر دیگر این بافت ها نیز آن قدر پیچ و خم و دست انداز دارند که عبور هر وسیله نقلیه و حتی دوچرخه و موتورسیکلت هم در آنها کاری دشوار است. با این توصیف امکان انتقال ماشین آلات سنگین و نخاله ها و مصالح ساختمانی جهت تخریب و نوسازی بافت های فرسوده به ویژه در ملکی که درست در وسط این بافت ها قرار دارد کاری سخت و شاید غیرممکن است. تنگ بودن معابر در این گونه بافت ها، یکی از شاخصه های سه گانه در شناسایی بافت های فرسوده است. به گونه ای که حداقل 50 درصد از معابر واقع در این بافت ها، عرضی کمتر از 6 متر دارند. مساحت های زیر 200 متر و نداشتن مقاومت در برابر زلزله شاخصه های دوم و سوم بافت های فرسوده شهری است.

از سوی دیگر، شیب و سطح تراز کوچه ها نیز استانداردهای لازم را ندارند. درجه شیب در برخی کوچه های مناطق شمالی تبریز در خلیل آباد، انقلاب و پایین دست عون بن علی، امامیه و مارالان و حافظ از 45 درجه هم بیشتر است.

این بدین معنی است که در فصول بارندگی و یخبندان، امکان تردد آسان و ایمن از این معابر بسیار سخت است. در هنگام بروز حوادث غیرمترقبه نیز عبور سریع و بی دردسر برای ناوگان های امدادی شهر نظیر: آمبولانس، اورژانس، آتش نشانی و پلیس هم دشوار خواهد بود.

بنابر این، اولین گزینه و هدف از نوسازی و بازسازی بافت های فرسوده، تعریض معابر و راههای دسترسی سریع به نقاط آسیب دیده است بر همین اساس در همه ی طرحهای تفضیلی جدید برای بازسازی این بافت ها، حداقل عرض کوچه ها در کلانشهرهای کشور و از جمله تبریز، 6 متر تعیین شده است.

معضل بافت های فرسوده، هر چند امروزه بیشتر دامن گیر کلانشهرهای کشور است اما تنها مختص به این شهرها هم نیست. بخشی از بافت شهرهای بزرگ و کوچک ما نیز با این معضل دست به گریبان هستند. مساحت بافت های فرسوده چند شهر کشور که از سوی مسئولان مسکن و شهرسازی این شهرها اعلام شده به این شرح است:

سمنان:                  1350 هکتار

یزد:              2600 هکتار

ارومیه:                   1400 هکتار

اردبیل:                   600 هکتار

بجنورد:                   160 هکتار

قم:              1100 هکتار

گرگان:          350 هکتار

زنجان:          750 هکتار

قزوین:          450 هکتار

استان کردستان:      1130 هکتار

بدین ترتیب معضلی که ریشه ها و دامنه های آن تا دورترین شهرهای کشور ما هم گسترش یافته به مستعدترین مناطق       حادثه خیز ایران مبدل شده اند. در حالی که طبق تحقیقات انجام شده و نقشه های زمین شناسی تها 3 درصد از مساحت ایران در برابر زلزله، «کم خطر» محسوب می شود و 97 درصد آن بر روی کمربند زلزله قرار دارد، بافت های فرسوده خود یکی از عاملان اصلی افزایش تلفات جانی و مالی در ایران خواهد بود.

تهران

«تهران» کلانشهر 12 میلیونی ایران، صد سال پیش نه شهرتی اینچنینی داشت و نه اصلاً نامی از آن در نقشه ها پیدا بود. با این حال ساخت و سازها در این شهر در طی یک قرن گذشته آنچنان بی برنامه و بی سامان بوده که به جرات می توان گفت «بافت های فرسوده» و ناامن این شهر را بلعیده است. این نگرانی را می شود در کلام بسیاری از مسئولان سیاسی هم شنید. زلزله ای 5 ریشتری کافی است تا فاجعه ای انسانی در این شهر ایجاد کند. به گفته فریدون درویش زاده مدیر عامل سازمان نوسازی شهر تهران( که در دهه ی 70 شهردار تبریز بود)، 327 هکتار یعنی 5 درصد از وسعت کل تهران را بافت فرسوده تشکیل می دهد که 261 هزار واحد مسکونی را در خود جای داده است و بدین ترتیب کلانشهر تهران از نظر داشتن بافت های فرسوده کشور در رتبه نخست قرار دارد.

کلانشهر تبریز با 2530 هکتار و مشهد با 2300 هکتار در رده های دوم و سوم قرار دارند.

وضعیت بافت های فرسوده تهران و حساسیت این امر به گونه ای است که موضوع نوسازی و احیای بافت های فرسوده پایتخت به یکی از مهمترین مباحث و محورهای تصمیم گیری  در شورای شهر تهران تبدیل شده است. هم اکنون و در مرحله نخست از اجرای طرح نوسازی بافت های فرسوده این شهر، حدود 800 واحد مسکونی در دست ساخت است و قرار است طی سال آینده تحویل شود. با این حال، این آمار اندک جوابگوی حجم گسترده ی بافت فرسوده این شهر نیست. چرا که به تنهایی همت و توان صاحبان املاک فرسوده نمی تواند این بار سنگین را تحمل کند.

درویش زاده مدیر عامل سازمان نوسازی تهران، با بیان اینکه 22 درصد پروانه های ساختمانی کل شهر تهران را خود صاحبان و مالکان این گونه بافت ها اخذ کرده اند این اقدام را به فال نیک گرفته و می گوید: به کارگیری مردم و کمک بانک ها، نتیجه بخش تر و خوشایندتر است.

او با بیان اینکه تاکنون 400 میلیارد تومان سرمایه گذاری با مشارکت بخش خصوصی آغاز شده گفت: طی اجرای این طرح 600 واحد مسکونی با پارکینگ طبقاتی، فضای سبز و سایر امکانات احداث خواهد شد.

وی ابراز امیدواری می کند، با تصویب طرح «صدور پروانه رایگان» در مناطق 7 تا 20 تهران که بیشترین مناطق فرسوده شهری در این محدوده قرار دارد تحول خوبی در زمینه نوسازی صورت پذیرد.

اصفهان

شهری که به ادعای شهروندانش به « نصف جهان» شهرت دارد، به رغم همه قابلیت های توریستی و جاذبه های    دیدنی اش، همانند سایر کلانشهرهای ایران با معضل بزرگی به نام وفور بافت های فرسوده ی شهری روبروست. بنا به اعلام مسئولان وزارت مسکن و شهرسازی تاکنون بیش از 2100 هکتار بافت فرسوه در این شهر زیبا و تاریخی شناسایی شده است که 350 هزار نفر را در دل خود جای داده اند. طرح نوسازی بافت های فرسوده این شهر نیز به دلیل تعدد دستگاههای تصمیم گیر و عدم وجود  اراده ی جدی در بین مسئولان دست اندرکار، از پیشرفت چندانی برخوردار نیست. در این شهر نیز، بافت های فرسوده در اکثر نقاط  آن پراکنده است.  محله های بهرام آباد، عرب ها و دارک (در شمال)، محله حصه (در غرب)، قائمیه (در جنوب غربی) و همت آباد( در غرب) اصفهان بخش عظیمی از بافت فرسوده این شهر را در دل خود جای داده اند.

مصطفی بهبهانی عضو کمیسیون عمران شهرسازی و معماری شورای شهر اصفهان، با بیان اینکه این بافت ها علاوه بر غیر امن بودن منازل،  کمبود امکانات، دارای مشکلات امنیتی و بزه های مختلف از جمله مواد مخدر است می گوید: شهرداری اصفهان طی 2 تا 3 سال گذشته با 90 درصد ساخت و سازهای غیرمجاز و خلاف سازی ها در این مناطق برخورد کرده است. وی راهکار حل این مشکل را دخالت شهرداری برای توسعه بافت های فرسوده می داند و         می افزاید: شهرداری باید با کمک بخش خصوصی با روش خرید کلید به کلید خانه  های ریزدانه، از صاحبانشان نموده و آپارتمانهای جدید ساخته شده توسط بخش خصوصی را جایگزین آنها نماید. به گفته او، ساختمانهایی که اکنون در بافت های فرسوده اصفهان قرار گرفته اند در برابر زلزله 4 ریشتری هم تاب مقاومت نخواهد داشت.

اما حرفهای مدیر عامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان هم شنیدنی است «حسین جعفری» با اشاره به اینکه کسانی که وارد این شهر می شوند با نگاه به اطراف زاینده رود، چهار باغ، و میدان نقش جهان، هیچ گاه فکر     نمی کنند که اگر فقط 50 قدم جلوتر بروند و از پوسته ی زیبای این شهر بگذرند، به بافت های فرسوده ای می رسند که شایسته اصفهان با قدمتی دیرینه و تاریخی نیست تصریح می کند: متاسفانه طی سالهای اخیر عده ای از مسئولان به عمق خرابه های بافت های فرسوده در شهر اصفهان آگاهی نداشته اند.

پروژ ه های احیای میدان عتیق اصفهان، چهار باغ عباسی، همت آباد، هتل کاروانسرای نخجوانی ها و بازارچه های قدیمی از جمله مهمترین طرح های نوسازی و بهسازی بافت های فرسوده شهر اصفهان به شمار می آید.

مشهد:

 دومین شهر پرجمعیت ایران با دارا بودن 2300 هکتار بافت فرسوده شهری، سومین شهر کشور از نظر داشتن چنین بافت های آسیب پذیری است. بیش از 520 هزار نفر از شهروندان مشهدی در بافت های فرسوده این شهر سکونت یا اشتغال دارند و بدین ترتیب بافت های فرسوده ی مشهد، در مجموع سه درصد از بافت های فرسوده کشوری را به خود اختصاص داده است.

به گفته محمد هادی جاوید معاون شهرسازی شهرداری مشهد، مشکلات اقتصادی قولنامه ای و یا تصرفی، عدم داشتن سند و نبود مدیریت مهمترین مسایل و مشکلات بافت های فرسوده ی مشهد است از طرف دیگر ضعف مالی ساکنان این بافتها، عدم تمایل سرمایه گذاران به سرمایه گذاری در بازسازی اکثر پهنه های فرسوده و عدم ایجاد جاذبه های لازم از سوی متولیان ساماندهی بر حجم مشکلات افزوده است.

مهمترین قسمت های بافت فرسوده مشهد شامل مناطقی نظیر: وکیل آباد، بافت اطراف حرم مطهر، میدان شهدا، مجد شمالی و آبکوه است.

هم اکنون طرح نوسازی و بازسازی بافت های فرسوده مناطق آبکوه، کوی سجادیه، وکیل آباد، در دست آماده سازی و برنامه ریزی است. شهرداری این شهر بازنگری در طرح محدوده پهنه های بافت فرسوه شهر مشهد بر اساس شاخصه های کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی را در دستور کار خود قرار داده است.

تبریز

«بافت های فرسوده» یک پنجم از مساحت کل تبریز یعنی 2530 هکتار را به اشغال خود درآورده است و بدین ترتیب عنوان دوم شهر کشور از نظر داشتن بافت های فرسوده به این شهر تاریخی اختصاص دارد. بر اساس  آخرین برآوردها، 400 تا 500 هزار نفر از شهروندان در این بافت ها سکونت دارند. اما دو گروه عمده جمعیتی در بین آنها کاملاً قابل تشخیص است.

گروهی که اکثراً در بافت های فرسوده ی هسته مرکزی شهر سکونت دارند، اصالتاًً تبریزی بوده و محل تولد خود و حتی پدرانشان شهر تبریز بوده است.

گروه دوم که اکثراً در بافت های فرسوده و ناایمن حاشیه شهر  سکونت دارند، اغلب مهاجرانی هستند که از شهرها و روستاهای اطراف و در طی چهار دهه ی گذشته به تبریز مهاجرت کرده و در سکونت گاههایی کوچک و غیراستاندارد اسکان یافته اند.

جمعیت چند صد هزار نفری ساکن در این مناطق از یک سو از ناایمن بودن سکونت گاه هایشان رنج می برند و از سوی دیگر، به دلیل فقر مالی و ماهیت بافت اطراف محل زندگی شان به گونه ای است که بدون حمایت و کمک دیگران امکان نوسازی آن را ندارند.

بنابر این، باید از این پدیده به عنوان یک «تهدید اجتماعی بیش فعال» یاد کرد که مدیریت سیاسی و مدیریت شهری را با چالش جدی مواجه ساخته است. به گفته مهندس عزتی، معاون شهرسازی و معماری شهرداری تبریز، به رغم تهدیدآمیز بودن بافت های فرسوده، مدیریت اصولی و هدفمند آن می تواند این تهدید اجتماعی را به فرصتی برای توسعه و عمران و آبادانی شهری تبدیل کند.

در طی سالهای اخیر، به وضوح شاهد اظهار نظر و انگیزش حساسیت اکثر مسئولان استانی و شهری تبریز نسبت به این موضوع هستیم. از استانداری گرفته تا شهرداری و از سازمان مسکن و شهرسازی تا فرمانداری گاه و بیگاه در این  باره به موضع گیری می پردازند.

استاندار آذربایجان شرقی، احیای هویت در بازسازی بافت های فرسوده را هدف اصلی خود عنوان کرده و صرف احیای کالبدی و فیزیکی را کافی نمی داند.

احمد علیرضا بیگی از وجود دو دیدگاه نسبت به این بافت ها خبر داده و می گوید: یک نگاه، تصور تهدید آمیز بودن این بافت ها در برابر حوادث غیرمترقبه، زلزله و آسیب های اجتماعی است اما نگاه دیگر، ایجاد فرصتی است برای ارتقای شاخص های زندگی و تامین کسری هایی که به ویژه هسته ی مرکزی شهر از کمبود آنها رنج می برد.

عالی ترین مقام دولتی در آذربایجان شرقی، یکی از مهمترین راهکارهای خود برای حل این معضل را بهره گیری از امتیاز «مسکن مهر» دانسته و معتقد است با گره زدن رسیدگی به بافت های فرسوده با مسکن مهر هم تامین مسکن     می شود و هم شاخص های زندگی ارتقا می یابد.

به اعتقاد کارشناسان شهرسازی، بافت های فرسوده دارای سه رکن و ویژگی عمده هستند که به خوبی بیانگر وضعیت کنونی آنهاست:

پایین بودن شاخص های زندگی در آنها، دشوار بودن نفوذ به آنها در موارد ضروری و امدادرسانی و هموار بودن بسترها برای بروز ناامنی.

دکتر شهرام دبیری رییس شورای اسلامی کلانشهر تبریز، از بافت های فرسوده به عنوان «آسیب پذیرترین مناطق شهری» یاد کرده و نقش تعیین کننده و حیاتی را به «دولت» می دهد. به اعتقاد او دولت می تواند در کنار سیاست های تشویقی خود در راستای افزایش سطح مشارکت مردم و ایجاد انگیزه در آنها بخش خصوصی را به تحرک، نوآوری و خلاقیّت در این زمینه تشویق کند.

دکتر رسول درسخوان رئیس کمیسیون عمران شهری شورای شهر تبریز روند بهسازی بافت های فرسوده را بسیار کند توصیف کرده و معتقد است که با سرعت فعلی برای نوسازی  بافت های فرسوده، یکصد سال زمان نیاز است.

جعفر مدبّر یکی دیگر از اعضای شورای اسلامی کلانشهر  تبریز وضعیت موجود را غیر قابل قبول دانسته و در مورد تدابیر و تصمیم گیری های این شورا برای بهسازی بافت های فرسوده تبریز می گوید: طرح های خوبی در شورای شهر تبریز تصویب شده اما روند اجرای این طرح ها به کندی پیش می رود.

جواد ششگلانی نایب رییس شورای اسلامی شهر تبریز هم اعطای تسهیلات ویژه مانند عدم اخذ عوارض و اعطای    وام های بانکی کم بهره به صاحبان این املاک را راهکار اصلی این معضل دانسته و جذب سرمایه گذاران بخش خصوصی را از اهداف شورا و شهرداری تبریز در این زمینه معرفی می کند.

یکی از ساده ترین راهکارهای به ذهن رسیده در این رابطه، انتقال جمعیت ساکن در این مناطق به سایر مناطق شهری است. این راهکار هر چند در نگاه نخست امری مقبول و منطقی به نظر می رسد اما خود تبعات دیگری می تواند به دنبال داشته باشد. موضوعی که «ششگلانی» نایب رییس شورای شهر تبریز هم آن را بدون اشکال ندانسته و می گوید: انتقال ساکنین به مناطق و شهرک های جدید، از لحاظ فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی و ضعف فرهنگ آپارتمان نشینی در شهرک های ساخته شده دشوار است.

هم اکنون کارشناسان و مدیران شهری تبریز کل این شهر را به 36 بلوک تقسیم کرده اند که 6 بلوک آن شامل: «گلستان، خاقانی، میار میار، چهار راه بهشتی، درب باغمیشه و درب گجیل» به عنوان اصلی ترین بافت های فرسوده شهری شناخته شده و     طرح های مطالعاتی آنها به تصویب رسیده است.

مطالعات مربوط به 30 بلوک دیگر نیز در مدیریت بافت های فرسوده شهرداری تبریز در حال پیگیری است. از شش بلوک موجود تنها بلوک های گلستان و درب باغمیشه از محل بودجه های ملی، دارای اعتبارات تخصیص یافته هستند و بقیه هنوز اعتبار ملی نگرفته اند.

بلوک گلستان

بلوک گلستان، شامل بافت های فرسوده ی واقع در اطراف باغ گلستان و ترمینال قدیم تبریز است که کار مطالعات اولیه آن از سال 1382 پی گرفته شده و منجر به عقد قراردادی بین شهرداری تبریز و یک شرکت خصوصی شده است. در طرح اولیه این پروژه کاربری های مشخص و طبقات متراکم و ظرفیت های مورد نیاز تعریف شده است.

مدت اجرای این پروژه که 12 هکتار مساحت دارد، هفت سال تعیین شده است.

بلوک میار میار

این بلوک در حد فاصل خیابانهای محققی، فردوسی، شریعتی شمالی و کوی میار میار قرار گرفته و 160 هزار مترمربع مساحت عرصه و اعیانی آن است.

هزینه خریداری و تملک املاک موجود و هزینه  احداث و اجرای پروژه کلاً به عهده مشارکت کننده بخش خصوصی بوده و حداکثر 10 سال جهت بهره برداری پروژه زمان تعیین شده است. بر اساس برآوردهای اولیه، هزینه های کلی پروژه اعم از تملک و احداث و اجرا تقریباً به مبلغ 200 میلیارد تومان می باشد.

بلوک درب باغمیشه

مناطق واقع در قسمت شمال شرقی بازار سنتی تبریز در محدوده ی «پل قاری» تبریز به «درب باغمیشه» معروف است. درب باغمیشه به علت واقع شدن در پشت عمارت عالی قاپو (شمس العماره) به دروازه عالی قاپو معروف است و در ضلع جنوبی پل قاری و در کوچه حرمخانه واقع شده است.

اکنون از آن شهرت و هیبت گذشته این دروازه، تنها آثار اندکی به جای مانده امّا اطراف آن را واحدهای فرسوده و بناهای در حال تخریب و فرسوده فرا گرفته است.

طرح نوسازی و احیای بلوک درب باغمیشه از چند سال پیش و با برآورد هزینه ای معادل 60 میلیارد ریال آغاز شده و برای اجرای آن نیز چهار سال زمان تعریف شده است.

بازار سماورسازان که در محدوده ی این طرح واقع شده هنوز هم شهرت خود را حفظ کرده است. با این حال طبق نقشه های طراحی شده، این بلوک 7000 متر مربع از نقاط مرکزی تبریز را در خود جای داده است. در طرح بازسازی و احیای این بلوک، احداث ساختمانی 7 طبقه در نظر گرفته شده که شامل دفاتر خدماتی، تجاری و پارکینگ عمومی است.

بلوک خاقانی

اراضی واقع در محدوده ی خیابان های خاقانی، امام، ارتش شمالی و «رنگچی بازار» بلوک خاقانی تبریز را تشکیل می دهد که 42 هزار مترمربع مساحت عرصه و 98500 مترمربع مساحت اعیانی آن است. مذاکرات اولیه با مشارکت کننده انجام شده و در حال طی مراحل قانونی و اخذ مجوزهای لازم است.

طبق برآورد اولیه، هزینه های تملک، اجرا و تکمیل پروژه بالغ بر 1280 میلیارد ریال تخمین خواهد بود.

بلوک گجیل

منطقه گجیل تقریباً  برای هر شهروند تبریزی نامی آشناست. به رغم سابقه تاریخی درخشانی که برای این منطقه تعریف شده اما بی توجهی به این نقطه از شهر باعث تجمیع برخی بزهکاری ها در آن شده است. تا آنجا که نام آن، در گفتار و افواه عمومی نیز دیگر به نیکی یاد نمی شود.

سازمان عمران تبریز، از سال 86 به عنوان متولی اصلی بهسازی این بلوک مطرح شده اما تاکنون  اقدام در خور و شایسته ای صورت نپذیرفته است. مساحت کل بلوگ 3/2 هکتار بوده و طرح فاز یک آن در چهار طبقه با کاربری های مختلف تجاری، خدماتی و دفتری آماده شده است.

بلوک چهار راه شهید بهشتی

یکی از قدیمی ترین پروژه های نیمه تمام شهر تبریز به گواه اکثر شهروندان تبریزی، طرح چهار راه شهید بهشتی است. نزدیک به دو دهه از تخریب و آغاز طرح آن می گذرد. اما به علت تغییر پی در پی ایده ی طرح، تغییر مدیریت ها و کمبود اعتبارات، تاکنون به سامان نرسیده است. متولی اصلی طرح، وزارت مسکن و شهرسازی بود اما اجرای بهسازی بخشی از  آن که به «پروژه عتیق» معروف است بر عهده شهرداری تبریز گذاشته شده است.

پروژه عتیق که در مدت سه سال اجرا خواهد شد، یک طرح بزرگ تجاری، خدماتی، رفاهی و مسکونی است، و شهرداری تبریز با انتشار اوراق مشارکت عمومی به میزان یک هزار میلیارد ریال مصمم به نوسازی و بهسازی بافت های فرسوده این محدوده است.

***

سهم یک میلیارد ریالی تبریز از اوراق مشارکت:

مطابق برنامه دولت و بر اساس سیاست ها و تکالیف برنامه چهارم توسعه کشور، شهرداری ها به منظور احیای بافت های فرسوده مجوز انتشار اوراق مشارکت با همکاری و هماهنگی بانک مرکزی را دریافت کرده اند که برابر همین برنامه نیز، مجوز انتشار 20 هزار میلیارد ریال از این اوراق در سطح کشور صادر شده که از این میزان انتشار یک هزار میلیارد ریال اوراق مشارکت سهم شهرداری تبریز است.

از سوی دیگر پیش بینی می شود در برنامه پنجم توسعه نیز بالغ بر 50 هزار میلیارد ریال اوراق مشارکت جدید در سطح شهرهای کشور و با هدف احیا و بهسازی بافت های فرسوده شهری منتشر شود که از این میزان نیز، 2 هزار میلیارد ریال سهم شهرداری تبریز خواهد بود.

شهردار تبریز، تحقق آرزوی احیای بافت های فرسوده را به جهت حجم و گستردگی بلوک های فرسوده شهری، از عهده ی شهرداری خارج دانسته و ابراز امیدواری می کند که با اجرای کامل برنامه های جامع دولت، مشارکت مردم، بخش خصوصی و ورود انبوه سازان به این حوزه، زمینه برای تحقق این آرمان فراهم شود.

از تیرماه 1386 تاکنون نزدیک به 4 هزار پرونده جهت استفاده از تخفیف عوارض پروانه ساختمانی به شهرداری های مناطق تبریز معرفی شده اند. در همین مدت حدود دو هزار پرونده جهت استفاده از تسهیلات بانکی بدون سپرده و با یارانه به بانکهای عامل و برای جذب اعتباری بالغ بر 850 میلیارد ریال معرفی شده اند.

وام 250 میلیون ریالی، فرصت طلایی نوسازی

اختصاص تسهیلات بانکی 250 میلیون ریالی با کارمزد 12 درصد و مدت بازپرداخت 15 ساله بدون سپرده گذاری، اولین و اساسی ترین بسته ی حمایتی و تشویقی دولت برای ساکنان و صاحبان بافت های فرسوده شهری است تا از این طریق نسبت به مقاوم سازی و نوسازی بافت های فرسوده اقدام نمایند.

به اعتقاد مدیریت شهری تبریز، تاکنون در هیچ برهه ای از حیات شهرها، چنین فرصت و امکانی برای زیرسازی عمرانی و آبادانی برای بهسازی بافت های فرسوده شهری در سطح کشور ایجاد نشده است به گونه ای که این امر خود، زمینه را برای رونق ساخت و ساز و عمران و آبادانی شهرها و نیز ایجاد اشتغالزایی برای بیکاران فراهم می کند.

مانعي به نام قانون  ميراث فرهنگي  !

شهردار تبريز احياي بافت‌هاي فرسوده شهري تبريز را نيازمند اختصاص اعتبارات مناسب و كافي از سوی دولت می داند .

عليرضا نوين با اعلام اين که احياي بافت فرسوده تبريز كه مساحتي افزون بر 2 هزار و 500 هكتار را در هسته مركزي شهر تشكيل مي‌دهد اعتبارات و بودجه كلاني را طلب مي‌كند می افزاید: البته تسهيلات عمده بانك‌ها به اين سمت هدايت شده است.

نوين در مورد فروش اوراق قرضه نیز خاطرنشان كرد: براي اجراي طرح عمراني بلوك بهشتي اوراق قرضه فروخته‌ايم و در صدد فروش اوراق مشاركت براي طرح‌هاي بلوك ميار ميار و بلوك گلستان هستيم.

وي در عين حال گفت: در بازسازي و عمران مناطق بافت فرسوده مركز شهر با مانعي به نام قانون سازمان ميراث فرهنگي مواجه هستيم كه اجازه احداث ساختمان‌هاي بيش از دو طبقه را در اين محدوده به دليل قرار گرفتن در حوزه آثار و ابنيه تاريخي نمي‌دهد كه بايد نسبت به هماهنگي‌هاي لازم در اين باره رايزني شود.

* محمد امین خوش نیت